OVISNOST O PSIHOAKTIVNIM SUPSTANCAMA I MEDICINA RADA
Osman SINANOVIĆ
Neurološka klinika, Univerzitetski klinički centar Tuzla, Medicinski fakultet Univerziteta u Tuzli, 75000 Tuzla, Bosna i Hercegovina

Uvod Ovisnost ili adikcija o nekoj psihoaktivnoj supstanci podrazumijeva da konzument zbog psihičkih (psiholoških) ili fizičkih (fizioloških) razloga ne može lako da prestane sa uzimanjem upotrebljavane supstance. Prema definiciji Svjetske zdravstvene organizacije ovisnost je "stanje, psihičko, a ponekad i tjelesno, koje se karakteriše promjenom ponašanja i drugim promjenama, što uvijek uključuje neodoljivu potrebu za uzimanjem droge, stalno ili povremeno, kako bi se postigao njen psihički učinak, a ponekad da bi se izbjegla neugoda zbog njenog neuzimanja."

Dugotrajna upotreba psihoaktivnih supstanci ima različite socijalne i više ili manje štetne posljedice na ukupno zdravlje ovisnika. Oblik i intenzitet poremećaja ovise, s jedne strane o tipu upotrebljavane supstance, a s druge, o načinu unošenja, količini, "stažu", dobnom uzrastu ovisnika, kao i nizu drugih faktora.
Namjera ovog predavanja je da pruži osnovne informacije o ovisnosti i njenim štetnim posljedicama, te da ukaže na moguće pravce djelovanja specijaliosta i drugih zaposlenih u službama medicine rada u našoj zemlji. Većina psihoaktivnih supstanci izaziva toleranciju, psihičku (psihološku) i fizičku (fiziološku) ovisnost.
Tolerancija predstavlja potrebu ovisnika da progresivno diže dozu uzimane supstance sa ciljem postizanja početnog efekta dostignutog prvom, obično malom dozom.
Psihička (psihološka) ovisnost se definiše kao osjećaj zadovoljstva i potrebe da se ponavlja iskustvo sa upotrebljavanom supstancom ili da se izbjegne diskontinuitet u njenom uzimanju.
Fizička (fiziološka) ovisnost je stanje fiziološke adaptacije organizma na psihoaktivnu supstancu koja se uzima kontinuirano, a koja dovodi do tolerancije i apstinencijalnog sindroma u slučaju prestanka uzimanja.
Apstinencijalni sindrom predstavlja skup različitih simptoma koji se javljaju nakon potpunog ili djelimičnog prekida konzumiranja određene supstance, obično nakon ponavljanog i produženog uzimanja visokih doza. Simptomatologija apstinencijalnog sindroma i njegovo trajanje ovise od tipa i doze psihoaktivne supstance koja je uzimana. U većine se javlja: napetost, uznemirenost, podrhtavanje pojedinih dijelova tijela, promjene raspoloženja, razdražljivost, nemogućnost mirovanja (agitacija), glavobolja, znojenje, gadjenje i povraćanje, nesanica, anksioznost, depresija, ubrzano lupanje srca, povišen krvni pritisak, bolovi u tijelu, prolazne halucinacije ili iluzije. Apstinencijalni sindrom je apsolutni indikator postojanja fizičke (fiziološke) ovisnosti.

Razjasnićemo još neke uobičajene pojmove koji se koriste u stručnoj i popularnoj literaturi o problemima ovisnosti. To su intoksikacija, zloupotreba i ovisnost.
Intoksikacija podrazumijeva prolazno stanje koje prati unošenje psihoaktivne supstance a karakteriše se poremećajem opažanja, emocija, ponašanja, rasuđivanja, te drugih psihofizioloških odgovora i funkcija.
Zloupotrebom se označava različito oštećenje tjelesnog ili psihičkog zdravlja zbog povremene ili kontinuirane upotrebe psihoaktivne supstance ili ponavljanje uzimanja supstance u situacijama u kojima efekti uzete supstance dovodi konzumenta i/ili druge u opasne situacije (vožnja, specifična radna mjesta).
Termin ovisnost podrazumijeva fizičku (fiziološku) i psihičku (psihološku) ovisnost koju smo već naprijed opisali. Narkomanija je ovisnost o drogama, a narkofilijom se označava povremeno uzimanje droge bez razvijanja bilo kog vida ovisnosti. Može se reći da je svako uzimanje droge, zloupotreba, a da zloupotreba može rezultirati ili narkofilijom ili narkomanijom. Psihoaktivna supstanca se u organizam može unijeti na više načina: oralno (alkohol, tablete), subkutano ili intravenski (heroin), ušmrkivanjem (kokain, heroin), pušenjem i inhaliranjem (marihuana, kokain). Nerijetke su kombinacija više načina unošenja, kao što nisu rijetke ni kombinacije uzimanja različitih vrsta psihoaktivnih supstanci.

Ono što je sasvim sigurno i u čemu se slažu svi koji se na bilo koji način bave problemima ovisnosti jeste da je ovisnost u stalnom porastu i da sve više mladih ljudi uzima narkotike. U našoj zemlji taj problem postaje naročito aktuelan nakon proteklog rata.
Treba istaći i činjenicu da se zapaža trend "osvajanja" manjih gradova, pa i ruralnih područja, za razliku od ranijeg perioda, kada je narkomanija bila vezana uglavnom za veće gradske centre.

Posttraumatski stresni poremećaj i zloupotreba droga

Posttraumatski stresni poremećaj (PTSP ili PTSD, od engleskog -"posttraumatic stress disorder") je odgođeni ili produženi odgovor na provokativni događaj ili situaciju (kratkog ili dugog trajanja) izuzetno prijeteće ili katastrofične prirode, koja izaziva neprijatnost kod većine osoba. Iako postoji praktično od početka civilizacije, ovaj sindrom je poznat kao zaseban klinički entitet tek od 1980. godine, kada se po prvi put javlja u Dijagnostičkom i statističkom priručniku Američkog udruženja psihijatara.

Tipična obilježja uključuju epizode ponovnog preživljavanja traume u kratkotrajnim sjećanjima ("flashbacks") koja se nameću, snovima ili noćnim morama koje se pojavljuju nasuprot stalnom opštem osjećaju obamrlosti i emocionalne tuposti, odvojenosti od ostalih ljudi, anhedonije i izbjegavanja aktivnosti i okolnosti koje podsjećaju na traumu. Kod pogođenih ovim sindromom postoji stanje autonomne prenadraženosti s pretjeranom budnosti pažnje (hipervigilnost), pojačanom reakcijom uplašenosti i nesanicom. Anksioznost (strahovanje, tjeskoba) i depresija često su udruženi s gore pomenutim simptomima, a suicidalne ideje nisu rijetkost.

PTSP je naročito postao aktuelan nakon rata u Vijetnamu, kako među stručnjacima, tako i među umjetnicima (film "Lovac na jelene") i laicima. U našoj zemlji suočili smo se sa njim u povećanom opsegu u toku minulog rata. Ovaj sindrom je relativno često udružen sa drugim psihičkim poremećajima kao što je depresija npr., ali i sa zloupotrebom psihoaktivnih supstanci, što danas u našoj zemlji treba stalnmo imati na umu.

Postoje izvještaji da je jedna trećina američkih vojnika, koji su ratovali u Vijetnamu, uzimala heroin ili neku drugu drogu. Strah od smrti, neshvaćena svrha rata, kao i lična besperspektivnost, kod velikog broja vojnika su stvorili očaj i preduslove za posezanje za drogom. Zanimljivo je da je samo 12 posto američkih veterana vijetnamskog rata nakon liječenja ovisnosti nastavilo sa uzimanjem heroina. Naime, rat i specifični uslovi življenja sa puno stresa i stalnom opasnošću po život, imali su dominantnu ulogu u prihvaćanju heroina u Vijetnamu. Međutim, po povratku kući promijenila se okolina, vojnici su se vratili svojim porodicama, radu, dakle okolini, koja je pretežno osuđivala uzimanje droge i pružala podršku i druge sisteme vrijednosti od onih tokom ratovanja u Vijetnamu. Iskustva s drogom u Vijetnamu korigovala su mit o "ovisničkoj ličnosti" i naglasila značaj socijalnog faktora i životnog okruženja u razvijanju zloupotrebe i ovisnosti o drogama.

U slučaju naših veterana takođe je zapažena veza između prisustva posttraumatskog stresnog poremećaja i zloupotrebe psihoaktivnih supstanci, naročito alkohola, ali i drugih psihoaktivnih supstanci. Povećana upotreba psihoaktivnih supstanci, uključujući i narkotike, u toku rata je bila evidentna i među našim vojnicima.

Klasifikacija psihoaktivnih supstanci

Mada se na prvi pogled čini jednostavnim, razvrstavanje droga, odnosno njihova klasifikacija, kao i klasifikacija ovisnosti koja ide uz njihovu (zlo)upotrebu nije ni malo jednostavan posao. Razlog za to leži u činjenici da se zna veliki broj supstanci koje mogu izazvati ovisnost, a njihov popis se praktično iz godine u godinu širi. S druge strane, neke droge imaju višestruka djejstva, pa ih je zato teže "omeđiti" jednom farmakološkom skupinom.

U stručnoj literaturi se pojavljuju različiti klasifikacijski pristupi drogama i ovisnostima koje one izazivaju. Zanimljiva je i relativno široko prihvaćena podjela, osobito od onih koji se usko stručno ne bave problemom narkomanije, pa i od državnih zvaničnika iz odredjenih ministarstava, na lake ili meke i teške ili tvrde droge. Ova podjela se ustvari zasniva na težini ovisnosti i njenim ukupnim posljedicama. Međutim, protivnici ove podjele za argument uzimaju činjenicu da u kompleksnom shvatanju narkomanije, lake i teške ovisnosti nema. U medicinskom smislu, kao što smo naprijed rekli, ovisnost može biti fizička (fiziološka) ili psihička (psihološka). Fizička ovisnost dovodi do većih zdravstvenih i socijalnih problema od psihičke, ali nije ista posljedica u slučaju ovisnosti o nikotinu i kokainu npr. Nadalje, rijetke su droge koje ne izazivaju oba tipa ovisnosti (tab.1). Pored toga, često je korištenje više droga istovremeno, a "lake" droge su vrlo često uvod u "teške". Predstavnik lake droge bi bila marihuana, a teške heroin.

Tabela 1. Podjela psihoaktivnih supstanci u odnosu na toleranciju, psihičku i fizičku ovisnost.

Psihoaktivna                    Tolerancija              Psihička                Fizička
supstanca                                                        ovisnost                ovisnost

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Depresori CNS
Alkohol                                     ++                         +++                        +++
Barbiturati                                 ++                         +++                        +++
Opijati i Opioidi                         +++                      +++                        ++++
    (opij, morfij, heroin, kodein)


Anksiolitici                                +                           +++                        +

Stimulansi
Amfetamin                                ++++                     +++                         +/?
Kokain                                      ++                         +++                         +/0
Metamfetamin
(Ekstazi – MDMA)                     ++++                     +++                         +
Fenciklidin (PCP)                       ++++                    +++                         ++
  (“andjeoski prah”)

Halucinogeni
  LSD                                       ++                          ++                           0/+
  Marihuana                               0                            ++                           0/+
  Meskalin                                +                             ++                           0/+
  Psilocibin                               ++                          ++                            0/+              

Ljepila i isparljive
otopine                                      +                             +                           0

Prema desetoj reviziji Međunarodne klasifikacije bolesti i srodnih zdravstvenih problema koja je od strane Svjetske zdravstvene organizacije publikovana 1992. godine i obavezujuća je za sve članice Ujedinjenih naroda, uključujući i Bosnu i Hercegovinu, problemi vezani za (zlo)upotrebu psihoaktivnih supstanci su svrstani u deset potpoglavlja u okviru Petog poglavlja - Psihički poremećaji i poremećaji ponašanja (tab.2).

Opšti znaci ovisnosti

Prepoznavanje ovisnika na ulici, u školi ili na radnom mjestu nije baš jednostavno, a nerijetko gotovo nemoguće, pogotovo ako ovisnost nije uzela maha ili se još ne radi o narkomaniji nego o narkofiliji. Ako unose u organizam potrebnu količini droge tokom dana, ovisnici o hašišu ili marihuani, ili pak oni koji povremeno uzimaju halucinogene, mogu se ponašati sasvim neupadljivo. Zbog toga često ovisnici mjesecima, pa i godinama mogu uzimati drogu, a da to nastavnici u školi, pa čak i roditelji ne zapaze. Uzimanje droge je obično kod nekog prijatelja ili u stanu kada nikog nema. Kada je "frka", onda se "fiksanje" (heroinom npr.) ili pušenje (hašiš ili marihuana) obavi na neko skrovitom mjestu, podrumu, javnom klozetu. Droga i pribor se obično čuvaju izvan kuće, a "fiks" na vrijeme spremi.

Tabela 2. Klasifikacija psihičkih poremećaja i poremećaja ponašanja uzrokovanih psihoaktivnim supstancama prema Desetoj reviziji Medjunarodne klasifikacije bolesti i srodnih zdravstvenih problema

  • Psihički poremećaji i poremećaji ponašanja uzrokovani alkoholom (F 10)
  • Psihički poremećaji i poremećaji ponašanja uzrokovani uzimanjem opijata (F 11)
  • Psihički poremećaji i poremećaji ponašanja uzrokovani uzimanjem kanabinoida (F 12)
  • Psihički poremećaji i poremećaji ponašanja uzrokovani uzimanjem sedativa i hipnotika (F 13)
  • Psihički poremećaji i poremećaji ponašanja uzrokovani uzimanjem kokaina (F 14)
  • Psihički poremećaji i poremećaji ponašanja uzrokovani uzimanjem drugih stimulativnih sredstava uključujući kofein (F 15)
  • Psihički pormećaji i poremećaji ponašanja uzrokovani uzimanjem halucinogena (F 16)
  • Psihički poremećaji i poremećaji ponašanja vezani za duhan (F 17)
  • Psihički poremećaji i poremećaji ponašanja uzrokovani isparljivim otopinama (F 18)
  • Psihički poremećaji uzrokovani uzimanjem više droga ili uzimanjem drugih supstanci (F 19)

Na uzimanje droge može ukazati i promjenjljivo raspoloženje i ponašanje. Npr. nervozna, neraspoložena osoba nakon odlaska u klozet vraća se mirna i dobro raspoložena - možda nakon uzimanja neke droge.

Slijedeći znaci takođe mogu da ukažu na moguću ovisnost: pojačano i stalno znojenje, drhtanje ruku, suhoća usta i ždrijela, poremećaj u radu želuca i crijeva, crvene, suzne ili podbuhle oči, jako sužene (depresivne droge) ili jako raširene (stumulansi ili opijatska apstinencija) oči (pa zbog toga se stalno nose tamne naočale); stalno curenje iz nosa, upaljeni rubovi usana.

U slučaju unosa droge injekcijom navedeni znaci su izrazitiji. Kod sumnje da je moguće uzimanje droge, treba pažljivo posmatrati mjesta mogućeg ubrizgavanja droge (nadlaktica, podlaktica, gornji dio šake, potkoljenica, gornji dio stopala). Na mjestu uboda igle često se, zbog toga što injekciona igla nije sterilisana, stvaraju gnojne upale kože. Zbog pokušaja prikrivanja uboda injekcione igle na ruci, ovisnici nose isključivo košulje ili majice dugih rukava.

Nijedan od opisanih znakova nije pojedinačno pouzdan, na osnovu kojeg bi se sa sigurnošću moglo posumnjati da je osoba ovisnik. Međutim, neuobičajeno ponašanje, naročito mlađe osobe, sa istovremenim zapažanjem više nabrojanih znakova, zahtijeva prije svega od nastavnika, prijatelja i roditelja, ali i ljekara, a naročito ljekara medicine rada ili ljekara koji brinu o zdravlju radnika, otvoren razgovor i dodatnu pozornost.

Tjelesna oboljenja u narkomana

Opšte napomene Ako se prisjetimo definicije zdravlja prema Svjetskoj zdravstvenoj organizaciji, po kojoj je zdravlje "stanje potpunog fizičkog (tjelesnog), psihičkog i socijalnog blagostanja, a ne samo odsustvo bolesti", onda možemo reći da su zdravstvene posljedice zloupotrebe droga (narkomanije) prisutne u sve tri sfere ove definicije. Ovdje će fokus biti na kratkom pregledu oštećenja fizičke odnosno tjelesne komponenete zdravlja kod narkomana. U pitanju su različite bolesti i poremećaji tzv. somatskog zdravlja - internistička, neurološka, infektivna, dermatovenerološka i druga oboljenja i poremećaji. Prije nego što budu navedeni neki od najčešćih tjelesnih oštećenja treba istaći da sve psihoaktivne supstance, bez izuzetka, imaju manje ili veće negativne posljedice po tjelesno zdravlje ovisnika.

Tjelesne posljedice nastaju direktnim djelovanjem droge ili njenih toksičnih noksi u slučajevima akutne intoksikacije ili hronične zloupotrebe droga, zatim apstinencijalnih kriza, koje dovode do drastičnog poremećaja homeostaze (fiziološke "ravnoteže"), te kao indirektna posljedica zbog septičkog ("prljavog") manipulisanja konaminiranim priborom prilikom intravenske aplikacije.

Prvi tjelesni simptomi se mogu javiti već u prvoj fazi uzimanja sredstava ovisnosti. To su obično probavne smetnje i smetnje sna, a jedan od prvih tjelesnih simptoma odnosno znakova mogu biti znaci uboda na rukama, ali i na drugim dijelovima tijela. Nerijetko, narkomani se prvo obraćaju internistima i inefktolozima zbog jetrenih ili stomačnih tegoba ili žutice, prije nego što su imali bilo kakav kontakt sa nekim od profesionalaca iz oblasti mentalnog zdravlja.

Kod većine narkomana vremenom se razvijaju vrlo teška tjelesna oštećenja, koja su često ireverzibilna, neizlječiva, a neka od njih vode u neizbježnu smrt. Pojedine droge imaju određene specifičnosti u smislu većeg oštećenja pojedinih organa od drugih, ali se teško može govoriti o specifičnim i/ili patognomoničnim tjelesnim oboljenjima u vezi sa uzimanjem određene droge.

O tjelesnim posljedicama marihuane i hašiša

Zanimljivo je da postoji prilično raširena zabluda o štetnosti marihuane i hašiša po tjelesno zdravlje, pa se govori da su ove droge "manje štetna od duhana i alkohola". Međutim, istina je da je pušenje marihuane vrlo rizično po razvoj raka pluća (npr. u dimu marihuane ima duplo više katrana nego u dimu cigarete sa najvećom katranskom koncentracijom; u marihuani i hašišu nalaze se relativno visoke koncentracije herbicida sa snažnim mutagenim i kancerogenim djejstvom), bronhitisa; česte su upale faringsa (grla) i laringsa (ždrijela); mnogo češće se javlja tuberkuloza pluća, plućni emfizem, astma. Istraživanja pokazuju da je pušenje marihuane i hašiša značajan faktor rizika i za obolijevanje od karcinoma glave i vrata. Opisana su i gljivična oboljenja pluća koja nastaju zbog unosa gljivica i produkata njihova sagorijevanja inhalirajem dima prilikom pušenja, a marihuana i hašiš kao produkti biljnog porijekla sadrže manje ili veće količine različitih gljivica.

Kod ovisnika o marihuani i hašišu, javljaju se nagli skokovi krvnog pritiska, mada je mnogo učestalija ortostatska hipotenzija. Javlja se tahikardija i uvećana koncentracija karboksihemoglobina u krvi. Pušenje marihuane i hašiša negativno djeluje na potrošnju kiseonika u srčanom mišiću, te dovodi do slabljenja kontraktibilne funkcije srčanog mišića; povećan je rizik od srčanog udara sa razvojem teške koronarne tromboze.

Droga dovodi i do smanjenja prirodnog imuniteta (smanjenje funkcije T-limfocita); smanejnja nivoa testosterona. Dokazano je zasigurno i ireverzibilno oštećenje mozga, te smanjenje regionalnog cerebralnog krvotoka uključujući i atrofije malog mozga kod strastvenih pušača marihuane. Nastaje i poremećaj metabolizma ukupnih lipida, triglicerida i nekih frakcija lipoproteina što sve predstavlja pogodnu bazu za razvoj aterosklerotičnih promjena na krvnim sudovima. Zanimljiv je pogled hroničnog konzumenta hašiša i marihuane koji je bez sjaja, sa izraženom hiperemijom konjuktiva. Vrlo su česti poremećaji gastrointenstinalnog trakta sa izraženim slabljenjem peristaltike želuca i crijeva i dijarejama (proljevima) smanjenjem produkcije sekrecije želudačne kiseline.

Marihuana i hašiš imaju naglašeno negativno djelovanje na endokrini sistem organizma. U muškaraca je značajno snižen nivo testosterona u krvi, dolazi do morfoloških abnormalnosti i redukcije broja spermatozoida, razvoja ginekomastije i impotencije. Utvrđeni su i drugi hormonski poremećaji - sniženje prolaktina, luteinizirajućeg hormona, folikulostimulirajućeg hormona, hormona rasta i hormona štitne žlijezde, te inhibicija gonadotropina.

Zloupotreba ovih droga ima izrazito negativan uticaj na reprodukciju, trudnoću i razvoj ploda. Trajanje trudnoće je skraćeno, porod je protrahiran, težina novorođenčeta manja, a broj malformacija u novorođene djece izrazito veći u odnosu na žene koje ne konzumiraju drogu. Djelovanje marhuane i drugih kanabinoida na seksualnost je bifazna. Ovo je vrlo važno znati jer u početku uživanja ovih droga dolazi do pojačanja seksualne aktivnosti i kod muškaraca i kod žena što predstavlja kobnu zamku, jer nakon određenog vremena dolazi do sasvim suprotnog efekta - opadanje stepena seksualnih funkcija uključujući i pad libida i pad potencije.

O štetnim efektima kokaina

Akutna intoksikacija. Nastaje iznenada i ima brz tok. Važno je znati da granica između kokainske euforije i smrtnog ishoda je vrlo nejasna: Simptomi akutne intoksikacije su raznovrsni: napadna "brbljivost"; uznemirenost; razdražljivost; anksioznost; konfuznost; ubrzan puls; poremećaj disanja; muka i povraćanje; stomačni bolovi; koma. Smrt obično nastaje zbog srčanog zastoja i respiratorne insuficijencije (kolapsa), ali i zbog slijedećih razloga: moždana hemoragija (krvavljenje); alergijske reakcije; samoubistvo zbog depresije.

Kokain kao i većina drugih "teških" droga je vrlo štetan po tjelesno zdravlje ovisnika, a štetni efekti se mogu sresti u mnogim organskim sistemima. Pošto se droga najčešće uzima ušmrkivanjem vrlo brzo na lokalnom planu dolazi do niza oštećenja: suženje krvnih sudova nosa; paraliza trepljastog epitela u nosu; alergijeske reakcije i česte bakterijske infekcije nosa i grla; nekroza i perforacija nosnog septuma (nosne pregrade); sušenje usta, kašalj i teškoće disanja. Kod unošenja droge putem injekcionih šprica brzo dolazi do oštećenja vena na mjestima uboda sa njihovim čestim trombozama. Zbog korištenja kontaminiranog pribora i u ovih ovisnika su moguće infekcije jetre, zapaljenja mekih moždanica i AIDS.

Kardiovaskularna oštećenja: vazokonstrikcija (suženje krvnih sudova); povišenje krvnog pritiska; poremećaj srčanog ritma; bolovi u predjelu srca; moždani i srčani infarkt; infekcije srca.
Gastrointenstinalni i urinarni poremećaji: gubitak apetita; gubitak tjelesne težine; naizmjenična opstipacija (zatvor) i dijareja (proljev); otežano mokrenje; bubrežna oštećenja.
Centralni nervni sistem i čulo vida: glavobolje praćene mukom i stomačnim bolovima i povraćajem; vrtoglavica; poremećaj ritma spavanja (nesanica noću i pospanost danju); krize svijesti; poremećaji na neurotransmiterskom nivou; kod hroničnih kokainomana dolazi često do propadanja intelektualnih funkcija i razvojem tipične demencije (nesposobnost upamćivanja, defekt rasuđivanja i kreativnog mišljenja, te etičko siromašenje). U oblasti čula vida: zamućen vid; proširene zjenice; treperenje svjetlosti na perifernom dijelu vidnog polja ("snježna svjetlost").
Reproduktivne funkcije: visok rizik pobačaja i komplikacija tokom porođaja.
Kokainski fetalni sindrom.
Djeca majki ovisnica o kokainu često rađaju djecu sa oštećenjem mozga. Slično kao kod alkohola i ovdje se govori o "kokainskom fetalnom sindromu". Psihomotorni razvoj ove djece je često usporen. Inače novorođene bebe su često male tjelesne težine na rođenju; imaju smanjen obim glave (mikrocefaliju); malformaciju kičmene moždine, crijevam bubrega i genitalija; teškoće pri akomodaciji; drhtanje; uporno plakanje; česta je iznenadna smrt novorodjenčeta, obično u toku spavanja.

Tjelesne posljedice uzimanja kreka

Najčešće posljedice uzimanja kreka su - zapaljenje pluća, gubitak apetita, visok krvni pritisak, svrab po koži, avitaminoza sa tjelesnim propadanjem, infekcije i druge komplikacije zbog intravenske upotrebe.

Tjelesna oštećenja kod ovisnika o heroinu

Heroin se u organizam unosi pušenjem i ušmrkivanjem ali najčešće injekcionim putem. Rijetko je to droga sa kojom se počinje, pa su njeni štetni efekti skoro uvijek kumulacija prethodno napravljene štet po organizam. Nagle smrti nakon intravenske aplikacije heroina su relativno česte, o čemu je bilo govora u prethodnom poglavlju. Opisane su nagle smrti čak i nakon udisanja heroina.

Ubrizgavanje nesterilnim priborom nerijetko dovodi do niza inokulacionih bolesti: hepatitis (zapaljenje jetre), ciroza jetre, bakterijski endokarditis (upala srčanog mišića), tetanus i SIDA.

Najčešći tjelesni poremećaji kod hroničnih heroinomana su: oboljenja srca - endokarditis i poremećaj srčanog ritma; oboljenja pluća - pneumonije, plućni edem, plućna embolija, plućni apsces i tuberkuloza pluća; gastroinestinalni poremećaji - duodenalni ulkus, krvarenja u tankim crijevima; oboljenja jetre - hepatit, ciroza jetre, apscesi; oboljenja bubrega - akutni nefrit, akutna tubularna nekroza, hematurija, infekcija urinarnog trakta, hronična bubrežna insuficijencija; neurološki poremećaji - tetanus, cerebrovaskularni inzulti, neuropatije; mišićnokoštani poremećaji - celulit, septički artrit, osteomijelit.

Štetni učinci ekstazija

Ekstazi kao nova droga nije nepoznata ni u nas. Nažalost sve više je ima na "našem tržištu". Radi se o vrlo toksičnoj supstanci koja kod uživalaca vrlo brzo dovodi do niza somatskih poremećaja.

Najčešći poremećaji su: zapaljenje jetre i bubrega, bubrežna i srčana insuficijencija, krvavljenja u meka tkiva, moždana krvavljenja, pojava tikova i neurološkog sindroma koji podsjeća na parkinsonizam, krize svijesti, poremećaj endokrinog sistema, naročito štitine žlijezde i hormona rasta, propadanje mišićne mase. Smrtni ishod nije rijedak i posljedica je intosikacije, posebno u slučajevima miješanja droge sa alkoholom.

Štetni učinci barbiturata

Kod hronične upotrebe barbiturata javljaju se poremećaji koordinacije i artikulacije. Razvija se propadanje nervnih ćelija mozga sa razvojem hroničnog moždanog sindroma koji se karakteriše prije svega intelektualnim pripadanjem. Česte su želudačno-crijevne smetnje u vidu opstipacije (zatvora).
Infektivni endokardit je vrlo ozbiljna komplikacija zloupotrebe droga i vrlo je čest uzrok smrti. Može biti uzrokovana bakterijskom ili mikotičnom infekcijom. Posljedica je unošenja infekta nesterilnim špricama i iglama kod intravenskog uzimanja droge. Tok je najčešće fulminantan, sa čestim rupturama valvula, cerebralnim vaskularnim okluzijama i embolijama miokarda.
Poremećaj srčanog ritma (atrijalne i ventrikularne aritmije) često nastaju u slučajevima prekoračenja doze, a posljedica su hipoksije. Kod ovisnika o kokainu opisana je lijeva ventrikilarna hipetrofija sa daljom komplikacijom prema miokardijalnoj ishemiji il/ili srčanim aritmijama.
Hipertenzivne krize se javljaju kod uzimanja amfetamina sa mogućim razvojem cerebrovaskularnih inzulta, a kod uzimanja marihuane najčešće su ortostatske hipotenzije.
Plućne bolesti. Česte su pneumonije (upale pluća). Stafilokokna pneumonija nastaje zbog aspiracije ili hematogene diseminacije tromboflebita ili trikuspidalnog endokardita. Plućni edem je česta komplikacija kod intravenskih narkomana (heroinomana) i čest uzrok smrti. Plućni apscesi i plućna embolija, kao i tuberkuloza su takodje česta plućna oboljenja narkomana. Rak pluća je relativno čest ne samo kod ovisnika o marihuani.
Hepatitis je jedno od najčešćih tjelesnih oboljenja narkomana - oko 50% ovisnika o drogama oboljeva od ove bolesti jetre. Prognoza je loša.
Duodenalni ulkus i gastrične smetnje su relativno čest poremećaj u narkomana koji uzimaju drogu na usta (opium npr.)
Karies je karakterističan kod opiomana, dijelom zbog toksičnog efekta droge, a dijelom zbog zanemarivanja lične higijene.
Oboljenja bubrega su takodje česta kod narkomana - akutni glomerulonefrit, nefrotički sindrom, akutna tubularna nekroza i zatajivanje bubrežne funkcije.
Celuliti i apscesi su česti i posljedica su nesterilne upotrebe igle i šprice. Predstavljaju izvor septične diseminacije. Osteomijelit, septični artrit, vaskulit i septikemija takodje nisu rijetki.
Moždana oštećenja su jasno dokazana kod onih koji zloupotrebljavaju ekstazi.

Ovisnost i medicine rada

Ovisnost o psihoaktivnim supstancama je sve važniji problem na radnom mjestu. U Sjedinjenim američkim državama 70% odraslih ovisnika su zaposleni, a oko 7% zaposlenih amerikanaca sa punim radnim vremenom su ovisni o alkoholu. Ovisnici su dva puta češće na bolovanju, a skoro četiri puta su češće uključeni u različite nesreće na poslu. Ovisnici koji koriste psihoaktivne supstance na radnom mjestu imaju za posljedicu manju produktivnost, što američki biznis košta godišnje oko 81 bilion dolara. Procjenjuje se da 86% ove "štete" pripada alkoholu. Ljekari medicine rada su u specifičnoj poziciji kada je ovisnost o psihoaktivnim supstancama u pitanju. Prije svega oni se nalaze u mogućnosti da prvi identificiraju ovisnika i da prvi pokušaju "nešto učiniti". Kod obaveznih ljekarskih pregleda, prije prijema na posao ili kasnije kod sistematskih pregleda oni mogu zatražiti da se urade specifični testovi za identifikaciju droge u krvi i urinu. Ovo se radi u mnogim zemljama i dio je nacionalnih ili strukovnih aktivnosti u okviru programa prevencije i borbe protiv ovisnosti. Naravno, pitanje testiranja ima i svoju etičku dimenziju i dimenziju ljudskih prava, ali moja je poruka iz ovog predavanja da to treba raditi i u našoj zemlji uz prethodnu preciznu regulativu upotrebe dobijenih rezultata i mogućih konsekvenci po uposlenika. Naravno uloga ljekara medicine rada je veoma značajna u motivaciji ovisnika da pokuša sa liječenjem, a posebno u održavanju uspostavljene apstinencije. U nedavnoj prošlosti i u našoj zemlji ljekari medicine rada su bili značajni nosioci aktivnosti klubova liječenih alkoholičara, a to mogu biti ponovo i ne samo kada su alkoholičari u pitanju.

Literatura 1.

  1. Bricknerem, Willard JE, Eichhorn JE, Black J, Grayburn AP (1991) Left ventricular hypertrophy associated with chronic cocaine abuse. Circulation 84: 1130-1135.
  2. Bukelić J (1997) Droga u školskoj klupi. Beograd: Velarta
  3. Cerić I (1999) Mentalni i poremećaji ponašanja izazvani psihoaktivnim supstancama. U: Loga (urednik). Klinička psihijatrija. Sarejevo/Tuzla: Medicinski fakultet Sarajevo i Tuzla.
  4. Clark HW, Johnson B (2002) Legal issues facing physicians: substance abuse in the workplace. Occup Med 17 (1): 119-135.
  5. Deighan JC, Wong MK, Mclaughlin JK, Harden P (2000) Rhabdomyolysis and acute renal failure resulting from alcohol and drug abuse. Q J Med 93: 29-33.
  6. Joy Ej, Stanley J, Benson AJ (1999) Marijuana and Medicine. Washington, DC: National Academy Press.
  7. Klatsky LA (1996) Alcohol, coronary disease, and hypertension. Anu Rev Med 47:149-160.
  8. Lanbert Sd (2002) The role of the occupational physician in substance abuse. Occup Med 17 (1): 1-12.
  9. Roberts S, Fallon LF (2001) Administrative issues related to addiction in the workplace. Occup Med 16(3): 509-515.
  10. Schottenfeld RS (1989) Drug and alcohol testing in the workplace-objectives, pitfalls and guidelines. Am J Drug Alcohoil Abuse 15 (4): 413-427.
  11. Sinanović O, Brigić K (2000) Ovisnost o psihoaktivnim supstancama. Tuzla: Kanmeleon/Psihijatrijska klinika.
  12. Sinanović O (2001) Ovisnost o psihoaktivnim supstancama: raširenost, podjela, uzroci i posljedice. U: Sinanović O (urednik). Ovisnost o drogama/Uzroci i posljedice prevencija i liječenje. Behrambegova medresa i Medicinski fakultet: Tuzla, 1-44.
  13. Sinanović O (2001) Posljedice zloupotrebe psihoaktivnih supstanci po tjelesno zdravlje korisnika.U: Sinanović O (urednik). Ovisnost o drogama/Uzroci i posljedice prevencija i liječenje. Behrambegova medresa i Medicinski fakultet: Tuzla, 45-70.
  14. Sinanović O (2002) Otrovanja psihoaktivnim supstancama. U: Tahirović H (urednik) Klinička toksikologija u pedijatriji. Medicinski fakultet Univerziteta u Tuzli: Tuzla, 175-210.

Summary

PSYCHOACTIVE SUBSTANCE DEPENDENCE AND OCCUPATIONAL MEDICINE

Psychoactive substance dependence today is very common, and problem increased not only in our country. According to ICD-10 all substance dependence are divided into 10 categories (F10-F19). Consequences of the drug dependence are very complex and cover all aspects of WHO definition of health. Working ability in drug users are often markedly reduced. Large percent of illegal drug users are employed, and drug-using employees are twice as likely to request time off, and more than three times more like to be involved in a workplace accident. Individuals who use psychoactive substances in the workplace annually cost American business 81 billion dollars in lost productivity. Occupational physicians are in a unique position to intervene early in substance abuse in the workplace. Despite the complexities of and the barriers of identifying and approaching the troubled worker, there are a number of effective methods available to enable a successful intervention and appropriate referral to the substance abuse treatment system. Drug testing in the workplace even is abounds with potential conflict is recommended. Key words: Psychoactive substance dependence - Workplace - Occupational Medicine

HOME PAGE